Tạp chí xã hội - Covid-19: Nỗ lực quốc tế hướng đến tiêm chủng toàn cầu và các trở lực

9:16
 
공유
 

Manage episode 283308952 series 1455070
Player FM과 저희 커뮤니티의 France Médias Monde and RFI Tiếng Việt 콘텐츠는 모두 원 저작자에게 속하며 Player FM이 아닌 작가가 저작권을 갖습니다. 오디오는 해당 서버에서 직접 스트리밍 됩니다. 구독 버튼을 눌러 Player FM에서 업데이트 현황을 확인하세요. 혹은 다른 팟캐스트 앱에서 URL을 불러오세요.
Hơn một năm sau khi dịch Covid-19 bùng lên tại Vũ Hán, Trung Quốc, thế giới vẫn tiếp tục phải đương đầu với virus corona Sars-CoV-2. Nhiều biến thể virus mới nguy hiểm hơn xuất hiện tại khắp các châu lục khiến viễn cảnh dịch bệnh càng khó lường. Làm thế nào để ngăn dịch hiệu quả ? Tiêm chủng đại trà trên quy mô toàn cầu dường như ngày càng trở nên giải pháp không tránh khỏi. Quốc tế đã có nỗ lực nào hướng đến mục tiêu này và đâu là các trở lực ? Trước hết, về ý nghĩa của việc tiêm chủng toàn cầu, bác sĩ Đinh Xuân Anh Tuấn, giáo sư Y khoa Đại học Paris, nhận định: « Ngày hôm nay, chúng ta biết với sự toàn cầu hóa. Đi lại là một chuyện rất quan trọng. Thành ra nếu chúng ta có chiến dịch tiêm chủng hữu hiệu nơi một quốc gia, thì cũng chỉ có thể giải quyết được vấn đề tại một địa phương thôi, cho dù địa phương đó ở tầm cỡ một lục địa. Trong khi đó, chúng ta biết rõ là nếu muốn diệt được con virus này, hoặc kiểm soát ở mức độ nào đó, thì chúng ta phải có được miễn dịch tập thể, không những tại một quốc gia, không những tại một lục địa mà trên cả toàn cầu. Nói một cách khác, dân cư trên toàn cầu này đến lúc nào đó phải được tiêm chủng, giống như ở các nước giàu ». Nỗ lực đẩy nhanh tiêm chủng toàn cầu Tiêm chủng toàn cầu không những cần thiết mà cần phải được đẩy nhanh, trong bối cảnh đại dịch lan rộng. Trên thực tế, vấn đề tiêm chủng toàn cầu, đặc biệt chú trọng đến các nước quốc gia nghèo, không có điều kiện về tài chính và công nghệ để tiếp cận vac-xin, đã được thúc đẩy ngay từ khi đại dịch bùng phát tại châu Âu và Bắc Mỹ tháng 3/2020, với lời kêu gọi của các lãnh đạo nhóm G20. Tháng 4/2020, sáng kiến thúc đẩy các biện pháp chống dịch Covid-19 (bao gồm việc chế tạo vac-xin, xét nghiệm – chẩn đoán và điều trị), gọi tắt là ACT- Accelerator đã ra đời, nhờ sự phối hợp của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Ủy Ban Châu Âu, chính quyền Pháp và Quỹ của hai vợ chồng tỉ phú Bill Gates (ACT là tên gọi tắt của Acces to Covid-19 Tools). Cơ chế Covax là vế vac-xin của sáng kiến ACT có mục tiêu phối hợp với các đối tác, là các nhà bào chế vac-xin ở các nước phát triển và đang phát triển, cũng như chính quyền các nước, để vac-xin phòng Covid-19 đến được với tất cả các quốc gia, bất kể thu nhập cao, hay thu nhập thấp. Cơ chế Covax do ba tổ chức điều phối. Tổng cộng 190 quốc gia và vùng lãnh thổ tham gia vào cơ chế này. Cơ chế Covax với ba tổ chức điều phối chính CEPI – liên minh đối phó với dịch bệnh, thành lập bên lề thượng đỉnh Davos 2017 - phụ trách các dự án nghiên cứu, phát triển và sản xuất vac-xin. Trước mắt dưới sự chủ trì của CEPI, dự kiến cho đến cuối 2021, Covax sẽ có khoảng 2 tỉ liều vac-xin để phân phối. CEPI cũng có trách nhiệm đầu tư cho các vac-xin phòng Covid « thế hệ mới », để chuẩn bị đối phó với dịch Covid-19 trong tương lai. Liên minh Gavi (Global Alliance for Vaccines and Immunization) điều phối việc mua và cung cấp vac-xin, với sự phối hợp của UNICEF và một số định chế quốc tế khác. Một nhiệm vụ hàng đầu của Gavi là bảo đảm cho 92 quốc gia thu nhập thấp hoặc trung bình, có điều kiện có được các vac-xin an toàn, hiệu quả, dựa trên tài trợ của các mạnh thường quân. Tổ chức Y tế Thế giới đảm nhiệm hàng loạt vai trò, như xác lập các định hướng trong lĩnh vực nghiên cứu – phát triển vac-xin, tiêm chủng. WHO cũng có sứ mạng xác nhận cho sử dụng khẩn cấp các vac-xin (theo thể thức EUL), để kịp thời cho phép sản xuất, phân phối và sử dụng vac-xin tại các quốc gia không có đủ điều kiện tự thẩm định chất lượng vac-xin. Ngày 22/01/2021, tức hơn nửa năm sau khi Covax ra mắt, Tổ chức Y tế Thế giới ra thông cáo báo chí khẳng định : Cơ chế này đang trên đường tiến đến mục tiêu cung cấp ít nhất 2 tỉ liều vac-xin, trong đó có 1,3 tỉ liều cho 92 quốc gia và vùng lãnh thổ, có thu nhập thấp. Cũng trong thông báo này, WHO thông báo hợp đồng mua trước vac-xin đầu tiên theo cơ chế Covax, 40 triệu liều vac-xin liên doanh Mỹ, Đức Pfizer – BioNTech (đã được WHO cấp phép khẩn cấp) và gần 150 triệu liều vac-xin Anh AstraZeneca/Oxford (đang chờ cấp phép khẩn cấp). Trước đó, trợ lý dược phẩm của WHO dự kiến sẽ sớm triển khai ngay trong quý một nhiều vac-xin, và cho biết tổng cộng có 13 vac-xin đang được xem xét cấp phép khẩn cấp. Lo ngại nước giàu độc quyền vac-xin Tuy nhiên, phát biểu mang tính lạc quan nói trên của WHO dường như không khớp với thái độ hoài nghi cao độ của nhiều hiệp hội và định chế quốc tế khác. Ngày 12/01/2021, tổ chức bảo vệ nhân quyền Ân Xá Quốc Tế (Amnesty International), trong bài viết mang tựa đề « Vac-xin chống Covid. Sáu điều cần biết về các quyền của chúng ta », nhấn mạnh đến nguy cơ 72 quốc gia nghèo sẽ không có điều kiện tiếp cận với vac-xin, trong lúc các nước giàu dự kiến sẽ tăng cường mua vac-xin để tích trữ, với số lượng đủ dùng cho gấp 3 lần dân số, trước cuối năm 2021. Một trong các ví dụ tiêu biểu là Canada đặt mua số lượng đủ dùng cho gấp 5 lần dân số hiện nay. Tháng 12/2020, Ân Xá Quốc Tế nằm trong liên minh vac-xin cho tất cả (People’s Vaccine Alliance), gồm các tổ chức như Oxfam hay Frontline AIDS, đã ra lời cảnh báo, sẽ chỉ gần 1/10 dân số 72 nước nghèo được tiêm chủng trong năm nay, nếu cơ chế Covax không được đẩy nhanh. Nguy cơ vac-xin không sớm đến với các quốc gia nghèo không chỉ là nỗi lo của các tổ chức bảo vệ nhân quyền. Đặc biệt đáng chú ý là phản ứng từ phía Phòng Thương mại Quốc tế ICC, một tổ chức đại diện cho giới doanh nhân thế giới. Hôm 25/01 vừa qua, ICC công bố một báo cáo điều tra dự báo, nếu các quốc gia giàu kiên quyết giành giật vac-xin, thì tổn hại cho nền kinh tế toàn cầu, do không có đủ vac-xin để đẩy lùi đại dịch, ước tính sẽ có thể lên đến 9.000 tỉ đô la. Một nửa số thiệt hại đó các nước giàu phải gánh chịu, do sự phụ thuộc lẫn nhau của các nền kinh tế (thiệt hại sẽ là từ hơn 200 đến 5.000 tỉ đô la). Bỏ thêm 27 tỉ đô la để tránh thiệt hại 9.000 tỉ đô la: Tưởng dễ mà khó Phòng Thương mại Quốc tế ICC khẳng định ủng hộ cơ chế Covax, do Tổ chức Y tế Thế giới điều phối, và sáng kiến ACT nói chung, cho phép huy động đủ số lượng các phương tiện xét nghiệm, điều trị và vac-xin, với tổng trị giá 38 tỉ đô la. ICC nhấn mạnh là hiện ngân sách này vẫn còn thiếu đến 27 tỉ đô la. 27 tỉ đô la để tránh cho thiệt hại có thể lên đến 9.000 tỉ. Nghiên cứu nói trên của ICC Research Foundation được coi là khảo sát đầu tiên, toàn diện nhất cho đến nay, về hậu quả của việc vac-xin không được phổ biến toàn cầu. Cách đây ít hôm, ngày 18/01, trong một phiên họp tại Genève, tổng giám đốc Tổ chức Y tế Thế giới, ông Tedros Adhanom Ghebreyesus, cũng hé lộ nguy cơ thất bại của cơ chế Covax, khi khẳng định « thế giới đang trên bờ của một sự sụp đổ đạo lý kinh hoàng », và cái giá phải trả của sự thất bại này sẽ là rất nhiều mạng sống tại các quốc gia nghèo nhất hành tinh, trong bối cảnh 90% liều vac-xin đã được chích ngừa tập trung vào 11 quốc gia. Trong phát biểu nói trên, lãnh đạo WHO cũng hé mở một lý do có nguy cơ dẫn đến thất bại là nhiều hãng sản xuất vac-xin tìm kiếm các hợp đồng song phương với các nước giàu, hơn là chấp nhận « cung cấp dữ liệu cho Tổ chức Y tế Thế giới », để tham gia vào cơ chế Covax. Tạm gác bản quyền sở hữu trí tuệ : vấn đề tranh cãi Về vấn đề này, bác sĩ Đinh Xuân Anh Tuấn nhận định : « Ngày hôm nay, chúng ta đã có những vac-xin mà chúng ta biết có hiệu quả đến trên dưới 90%. Đó là hai vac-xin của Pfizer/BioNTech và Moderna. Tại sao chúng ta không dùng hai vac-xin đó để đưa đến cho các nước trên thế giới mà chỉ dành cho các nước châu Âu và Bắc Mỹ. Nguyên nhân là hai thuốc này rất đắt và không thuộc về một chính phủ nào cả. Và một khi mà một hãng bào chế đã tìm ra một thuốc, bất kỳ loại nào, chứ không chỉ vac-xin, thì họ sẽ được hưởng cơ chế gọi là sở hữu trí tuệ. Nói một cách khác, cái khó là tìm ra được vac-xin. Một khi có được vac-xin rồi, thì tất cả các phòng nghiên cứu đủ trình độ trên thế giới, đều có khả năng phân tích cơ chế phân tử, thành phần vac-xin. Và từ đó có thể bắt chước một cách tương đối không khó khăn. Nhưng bởi có luật bảo vệ sở hữu trí tuệ trong vòng 10 năm, nên một hãng dược, một khi đã tìm ra một loại thuốc nào đó, thì sẽ được độc quyền sản xuất và bán thuốc đó. Ngày hôm nay, nếu chúng ta có thể yêu cầu các hãng dược tạm gác qua một bên vấn đề độc quyền sở hữu trí tuệ, thì có thể rất nhiều các quốc gia, nhất là Ấn Độ hay vùng Đông Nam Á có khả năng bào chế các vac-xin đó, nhưng việc đó rất là phức tạp và chưa chắc chúng ta đã đạt được ngay ». Tranh cãi về vấn đề bản quyền sở hữu trí tuệ vac-xin được coi một vấn đề trung tâm hiện nay. Nam Phi và Ấn Độ đứng đầu nhóm các quốc gia yêu cầu « đình hoãn » một số điều khoản liên quan đến sở hữu trí tuệ với vac-xin, để tạo điều kiện cho cơ chế thúc đẩy tiêm chủng toàn cầu Covax. Vấn đề đã được đưa ra thảo luận nhiều lần tại Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) trong hai tháng 11 và 12/2020, nhưng dường như cho đến nay hồ sơ này chưa có dấu hiệu được khai thông. Đòi hỏi minh bạch việc thực thi cơ chế Covax Điểm thuận lợi và cũng là điểm đặc biệt của vấn đề vac-xin trong dịch bệnh lần này là, đối diện với một đại dịch được coi là vô tiền khoáng hậu, vac-xin cũng được phát triển với tốc độ có thể coi là thần tốc. Khoảng 20 vac-xin đã được phát triển đến giai đoạn 3, chỉ trong thời gian chưa đầy một năm, trong đó có một số vac-xin được cấp phép tại một số quốc gia. Khoảng 20 vac-xin đang trong giai đoạn thử nghiệm 1 và 2. Việc nhiều vac-xin phát triển với tốc độ thần tốc mang lại hy vọng tiêm chủng vac-xin đại trà trên toàn cầu, như kỳ vọng được đề ra trong dự án Covax. Tuy nhiên, tình trạng dịch bệnh diễn biến hết sức khó lường hiện nay, đặc biệt tại các nước phát triển, do sự xuất hiện các biến thể nguy hiểm mới, là một nguyên nhân chủ yếu khiến đa số các quốc gia giàu tăng tốc đặt hàng vac-xin, để thúc đẩy kế hoạch sớm tiêm chủng đại trà để đạt miễn dịch cộng đồng ngay trong năm nay, thậm chí trong nửa đầu năm nay. Trong bối cảnh này, giới bảo vệ nhân quyền, nhiều chuyên gia y tế lo ngại các quốc gia giàu sẽ giảm nỗ lực đóng góp quốc tế, đã được cam kết từ đầu năm nay, đặc biệt qua cơ chế Covax. Bản thân cơ chế Covax cũng bị chỉ trích là « thiếu minh bạch ». Một số tổ chức như Ân Xá Quốc Tế yêu cầu sự tham gia của các tổ chức dân sự quốc tế trong quá trình ra quyết định của Covax, « tôn trọng nguyên tắc minh bạch, nghĩa vụ giải trình ». Cho dù cộng đồng quốc tế đã xác lập được từ sớm một cơ chế hợp tác cho phép thúc đẩy nghiên cứu, sản xuất vac-xin Covid, cho đến nay, việc sản xuất với số lượng đủ lớn vac-xin và phân phối kịp thời đến các quốc gia nghèo, mang lại đóng góp quyết định cho việc ngăn chặn dịch bệnh, vẫn đang là một thách thức khó vượt qua trong hiện tại.

291 에피소드